20 rocznica znalezienia przez Polaka pierwszych planet pozas³onecznych

Dzisiaj mija 20 lat od publikacji w "Nature" artyku³u polskiego astronoma prof. Aleksandra Wolszczana, informuj±cego o odkryciu pierwszego pozas³onecznego uk³adu planetarnego. Odkrycie Polaka rozwi±za³o worek z planetami kr±¿±cymi wokó³ innych gwiazd i obecnie znamy ich ponad 700.

Odkrycie polskiego astronoma ma bardzo du¿e znaczenie dla historii astronomii. Zosta³o m.in. uznane przez „Nature” za jedno z najbardziej fundamentalnych odkryæ opublikowanych na ³amach tego presti¿owego czasopisma naukowego. Aleksander Wolszczan by³ kilkakrotnie wymieniany jako jeden z kandydatów do Nagrody Nobla z fizyki, do tej pory jednak nagrody nie otrzyma³.

Historyczny artyku³ nosi tytu³ „A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12” („System planetarny wokó³ milisekundowego pulsara PSR1257 + 12”) i zosta³ opublikowany w „Nature” 9 stycznia 1992 roku. Autorami s± Aleksander Wolszczan oraz Dale A. Frail.

Artyku³ informowa³ o odkryciu dwóch planet o masach 2,8 i 3,4 mas Ziemi i okresach orbitalnych 98,2 i 66,6 dnia. Przewidywa³ te¿ mo¿liwo¶æ istnienia trzeciej planety (która zosta³a pó¼niej potwierdzona jako obiekt o bardzo niewielkiej masie). Pó¼niej w 1994 roku Wolszczan opublikowa³ w czasopi¶mie "Science" artyku³ potwierdzaj±cy wyniki obserwacji pulsara PSR1257+12.

Nad zagadnieniem, czy inne gwiazdy posiadaj± swoje uk³ady planetarne, podobnie jak S³oñce posiada swój Uk³ad S³oneczny, astronomowie zastanawiali siê ju¿ od bardzo dawna. W ubieg³ych stuleciach pojawia³y siê hipotezy na temat ich istnienia, jednak nie by³o mo¿liwo¶ci technicznych weryfikacji tych idei.

W XX wieku kilku naukowców prowadzi³o poszukiwania planet wokó³ innych gwiazd, jednak kolejne og³oszone odkrycia po weryfikacji okazywa³y siê pomy³kami. Zwyciêzc± wy¶cigu o miano pierwszego odkrywcy planet pozas³onecznych zosta³ ostatecznie Polak. Odkrycie Wolszczana by³o zaskakuj±ce, bowiem nikt nie spodziewa³ siê planet w pobli¿u pulsara – nietypowej gwiazdy, która jest pozosta³o¶ci± po wybuchu supernowej.

Odkrycie zosta³o dokonane na podstawie obserwacji na falach radiowych, do których Wolszczan u¿ywa³ najwiêkszego na ¶wiecie radioteleskopu Arecibo o ¶rednicy 305 metrów. Pulsary to bardzo szybko wiruj±ce gwiazdy neutronowe, a z okolic ich biegunów wysy³ana jest wi±zka fal radiowych. Gdy Ziemia znajduje siê na drodze takiej wi±zki, obserwujemy co chwilê impulsy fal radiowych (zasada jest podobna jak w przypadku latarni morskich). Radiowe impulsy pulsarów s± bardzo regularne. Wolszczan wykry³ odchy³ki w pulsach docieraj±cych do Ziemi, za które odpowiedzialne okaza³y siê planety.

Planety kr±¿±ce wokó³ innych gwiazd ni¿ S³oñce, nazywa siê obecnie planetami pozas³onecznymi, albo egzoplanetami. Znanych jest ich aktualnie ponad 700. Wolszczan to nie jedyny polski odkrywca planet. W kolejnych latach do grona odkrywców egzoplanet do³±czali kolejni polscy astronomowie, a w szczególno¶ci naukowcy z Uniwersytetu Warszawskiego oraz z Uniwersytetu Miko³aja Kopernika w Toruniu.

Aleksander Wolszczan urodzi³ siê w 1946 roku w Szczecinku. Ukoñczy³ studia na Uniwersytecie Miko³aja Kopernika w Toruniu. W latach 80. wyjecha³ na sta³e zagranicê. Aktualnie pracuje na Uniwersytecie Stanowym Pensylwanii w Stanach Zjednoczonych. Po odkryciu planet ko³o pulsara nadal zajmowa³ siê badaniami planet pozas³onecznych i w kolejnych latach wspólnie z innymi naukowcami z Polski odkry³ kilka innych planet wokó³ normalnych gwiazd. (PAP)

cza/ ula/