Powstania w obozach koncentracyjnych

Czy więźniowie w obozach koncentracyjnych sprzeciwiali się hitlerowcom? Czy pomimo przewagi liczebnej nad strażnikami, mieli jakiekolwiek szanse?

W dyskusjach, jakie toczą się na temat obozów koncentracyjnych, często pada pytanie, dlaczego tak ogromna ilość więźniów, jaka znajdowała się w obozach, nie sprzeciwiła się nigdy swoim oprawcom? Odpowiedź nie jest łatwa. Bez realnej znajomości sytuacji w obozach, możemy się tego tylko domyślać.

Zdecydowanie częściej niż otwarty sprzeciw, zdarzały się próby ucieczki, relatywnie rzadko zwieńczone sukcesem. Bardziej zorganizowanych prób sprzeciwu odnotowano zaledwie kilka. Najbardziej znany bunt miał miejsce w roku 1943 w Treblince.

Bunt w Treblince

Grupa więźniów próbowała zorganizować ruch oporu, którego celem było zbrojne powstanie. W przedsięwzięciu tym duży udział mieli Żydzi - ci, którzy do obozu przywiezieni zostali po stłamszeniu powstania w warszawskim getcie. Plan powstania zakładał kradzież broni i amunicji z wartowni, podpalenie wszystkich zabudowań obozu i wspólny atak więźniów obozów na załogę. Planowano zabicie jak największej liczby strażników, masową ucieczkę więźniów, a następnie, po sforsowaniu Bugu, przyłączenie się ocalałych grup do partyzantów działających w lasach białostockich.

Początkowo wszystko szło po myśli spiskowców - udało im się zdobyć trochę broni. Jednak akcja musiała wybuchnąć wcześniej niż planowano z racji niefortunnego przypadku. Jeden z esesmanów odkrył u jednego z członków „Komitetu Organizacyjnego” (tak nazwali się planujący bunt więźniowie) pieniądze ukryte na czas ucieczki. Strażnika zamordowano i dano sygnał do rozpoczęcia powstania. Podpalone baraki stanęły w ogniu, kto zorientował się w sytuacji – rzucał się do ucieczki lub zbrojowni. Wybuchła strzelanina, podczas której zginęło około 25 Niemców i 66 ukraińskich strażników oraz, oczywiście, wielu więźniów. Spalono większość pomieszczeń obozowych. Około 200 więźniom udało się uciec z płonącej Treblinki, większość poległa jednak w czasie walki z hitlerowcami, którzy ruszyli za nimi w pościg. Wydostanie się z obozowego piekła udało się jedynie 70 osobom.

Powstanie w Treblince trwało... około pół godziny. Najbardziej zaskakujące z dzisiejszej perspektywy jest to, że w dniu powstania na terenie obozu przebywało 840 więźniów, z czego 105... nie tylko nie wzięło udziału w zrywie, ale nie próbowało nawet uciekać podczas sprzyjającego zamieszania. Postawę taką tłumaczyć można zastraszeniem, psychicznym zmęczeniem i zrezygnowaniem ludzi, którzy zapomnieli już nawet o tym, że można pragnąć wolności.

Powstanie w Sobiborze

Bunty miały miejsce i w innych obozach. Jeden z nich wybuchł w niemieckim obozie zagłady w Sobiborze, w październiku 1943 roku. Przygotowali go przede wszystkim Leon Felhendler oraz Aleksander Peczerski. Plan zrywu zakładał skrytobójcze zamordowanie ważniejszych rangą obozowych esesmanów, ukrycie ich ciał oraz rozpoczęcie otwartego buntu. Zdołano zlikwidować zastępcę komendanta, dowódcę kampanii strażników ukraińskich i kilku innych. Byli oni zwabiani w różne miejsca obozu i likwidowani, podczas gdy inni więźniowie przecinali kable i niszczyli instalacje. Także i ta akcja dokonała się nieplanowo w przyspieszonym tempie.